اکرم ندیمی‌پور، رئیس اداره میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هندیجان در یادداشتی نوشت: هندیجان در جنوب استان خوزستان از مناطق گرم و کم‌بارش جنوب غربی ایران است که به دلیل شرایط اقلیمی، ویژگی‌های جغرافیایی، مجاورت با خلیج فارس و وجود زیست بوم‌های متنوع دارای پوشش گیاهی ویژه و درخور توجهی است.
گرما، شوری نسبی آب و خاک از مهم‌ترین عواملی هستند که در شکل‌گیری و گسترش پوشش گیاهی منطقه نقش دارند. بخشی از این گیاهان گونه‌هایی هستند که دامنه پراکنش وسیعی در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری جهان دارند و گروه دیگر پراکنش محدودتری داشته و در جنوب ایران استان خوزستان یا رویشگاه‌های خاص این منطقه یافت می‌شوند. برخی از آنها به عنوان علوفه دام، گیاهان دارویی، خوراکی، پوشش طبیعی زمین یا در مصارف سنتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
در دوره معاصر تغییر کاربری اراضی، خشکسالی، چرای بی‌رویه، توسعه کشاورزی و سایر تغییرات محیطی بر رشد و پراکنش این گونه‌ها تأثیر گذاشته و بقای آنها را با چالش جدی رو به رو کرده است.
در این یادداشت گیاهان شاخص هندیجان معرفی و مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
گیاهان خوراکی
باقله، کنجد، زیتون، کلزا، تربچه، نعنا، ریحان، پرپین، توله، دِره، گت گتو، منگک، تعمه، کاکل، له له بندری، جیکه، جیکه ملو، قارچ صحرایی، پاپلنگو، تره، جعفری، گشنیز، پیاز، سیر، شوید، شنبلیله، چغندر (چُندُر)، اسفناج، چندروک، تره شاهی، رشاد، بَزرَک، رملیک، پیچک زرد نخی، پیچک سبز، جو، گندم، ذرت، خیار چمبر (خیار تَرَک)، خیار، گوجه، هندوانه، انواع خربزه (گرگاب ـ احمدی ـ کمبو)، بامیه، بادمجان، هویج ایرانی (گَزَر)، کاهو، فلفل، کلم، سیر، پیاز، بکو(بکی ـ لگجی)، گرده زمین، کنار.
دِره: در بیابان و صحراهای اطراف می‌روید. به صورت آب‌پز یا خالی و یا سرخ شده با رب گوجه مصرف می‌شود برای درمان قند خون و چربی خون مفید است.
توله: این گیاه امروزه تقریبا در تمام جهان پراکنده است. در ایران در استان‌های خوزستان، بوشهر، ایلام، کرمانشاه، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد رشد می‌کند. آب‌پز می‌شود و سپس سیر به آن اضافه می‌کنند و به همراه نان و ماست خورده می‌شود.
گت گتو: برگ آن آب‌پز شده با پیاز سرخ می‌شود. در تهیه خپولک (غذایی مانند پیراشکی) استفاده می‌شود. به این صورت که همراه با گوشت چرخ شده و زرشک سرخ می‌شود و در میان خمیر نان قرار داده شده و سپس سرخ می‌شود. در قدیم این پیراشکی را به جای سرخ کردن در روغن در تنور نیز قرار می‌دادند.
له له: مانند سبزی خوردن به صورت خام مصرف می‌شود.
تعمه (سوئدا) : مانند سبزی خوردن به صورت خام مصرف می‌شود. ضد خارش است و برای درمان دردهای استخوانی مفید است.
گرت (بارهنگ) : مانند سبزی خوردن به صورت خام یا همراه با ماست مصرف می‌شود.
جیکه: مانند سبزی خوردن به صورت خام مصرف می شود یا همچون گتگتو در پیراشکی استفاده می‌شود.
جیکه ملو (سیر وحشی) : دارای طعم و مزه‌ای مشابه سیر است. به صورت خام مصرف می‌شود.
پاپلنگو (مارچوبه وحشی) : در برخی کشورهای خاورمیانه و در نواحی گرم جنوب ایران رشد می‌کند. در هندیجان در فصل بهار در مراتع و حاشیه رودخانه و زمین‌های بازدیده می‌شود. به صورت خام مصرف می‌شود. یا در تهیه ترشی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
بکو (لگجی، شَفَلَح) : این گیاه در مناطق گرم و خشک و نیمه خشک رشد می‌کند. در بخش‌هایی از آفریقا و خاورمیانه و آسیای مرکزی پراکنده است. در ایران در بخش‌هایی از مرکز و جنوب ایران رشد می‌کند. در زمین‌های بایر و سنگلاخی و حاشیه راه‌ها و مناطق کم‌آب تا روی خاک‌های رسی و آهکی دیده می‌شود. میوه آن در تابستان و پاییز می‌رسد. در خوزستان و هندیجان زمانی که ریز و نارس است با آن ترشی درست می‌کنند. نباید جویده شود چون دارای طعمی تلخ است. باید قورت داده شود.
گرده زمین: در تهیه ترشی استفاده می‌شود.
رملیک: رویشگاه آن از شرق مدیترانه تا هند گزارش شده است. در مناطق گرم و خشک جنوب ایران می‌روید. محصول آن اواسط پاییز به دست می‌آید و شبیه کُنار است. به صورت خام خورده می‌شود و در تهیه نوعی خورشت هم استفاده می‌شود.
بَزرک: دانه‌ای شبیه کنجد ولی کمی از آن بزرگ‌تر است. موقع کاشت آن تیر ماه و برداشت آن آبان ماه همزمان با برداشت گندم است. از دانه آن روغن تهیه می‌شود و یا به صورت پودر درآورده و همراه با خرما مصرف می‌شود.
کلزا: در ماه‌های مهر و آبان همراه با گندم و جو کشت و در اواخر بهار برداشت می‌شود. از این گیاه روغن گرفته می‌شود.
گیاهان دارای مصرف دارویی
بابونه: در بیشتر مناطق جنوبی کشور و در زمین‌های بایر و در حاشیه مزارع می‌روید. برای آرامش اعصاب و ناراحتی‌های گوارشی و به دلیل داشتن آنتی اکسیدان در محصولات پوستی استفاده می‌شود.
سربرنجاس یا بومادران: در بیشتر کشورهای غرب آسیا و در بیشتر مناطق ایران از شمال تا جنوب در زمین‌های خشک و در مزارع بعد از بارندگی و در فصل سرد رشد می‌کند. برای تب و مشکلات گوارشی استفاده می‌شود.
خارشتر: خواستگاه اصلی آن آسیای غربی و مرکزی است ولی امروزه به تمام قاره‌ها و کشورهای جهان گسترش یافته است. به شوری و خشکی مقاوم است و در بیابان‌های هندیجان به وفور دیده می‌شود. در اواخر بهار تا تابستان گل می‌دهد. دارای گل کوچک قرمز، بنفش یا ارغوانی رنگ است که روی خارها دیده می‌شود. عرق خارشتر از آن تهیه می‌شود و برای کلیه و مشکلات گوارشی استفاده می‌شود.
ترنجبین: شیرابه‌های گیاه خارشتر است و به صورت ماده خشک شده روی خارها دیده می‌شود. مناسب برای بهبود عملکرد کبد و رفع عطش و گرمازدگی است.
خارکویر: خشک شده گیاه بکو یا لگجی است. برای تقویت دستگاه گوارش مفید است.
درخت گز: درختچه‌ای کوچک که به صورت خودرو در بیابان می‌روید.
کاسنی: در بیشتر کشورهای جهان رشد می‌کند. در هندیجان و در اواخر زمستان جمع‌آوری می‌شود. برای مشکلات گوارشی، اشتها و به عنوان خنک‌کننده و ادرارآور استفاده می‌شود.
طارونه: غلاف درخت نخل است که از آن عرق تهیه می‌شود. برای مشکلات گوارشی، مشکلات ادراری و تقویت قوای جنسی آقایان مورد استفاده است. در بخش‌هایی از آسیا که نخل در آنها می‌روید نیز نوشیدنی از طارونه برای مصارف دارویی تهیه می‌شود.
گالینک: دارای طعمی تلخ و مناسب برای درمان دیابت است.
گل روغنی: گل‌های ریز قرمز رنگ که برای برای پوست و سوختگی مناسب است.
علف حِلفه: گیاهی که در مناطق گرم در کل دنیا مثل جنوب آمریکا و بخش‌های وسیعی از آسیا رشد می‌کند. برای درمان اسهال خونی و عفونت ادراری مفید است.
خار زرد: به صورت بوته‌های کوتاه در بیابان می‌روید.
گل زرد (صفیره در گویش عربی) : برای درمان کلیه و مجاری ادراری مفید است.
گُرت (بارهنگ) : برای درمان عفونت روده و مثانه و برای درمان سرماخوردگی مفید است.
خارمریم: در اصطلاح محلی به آن کنگر یا کرکلا گفته می‌شود. برای درمان کبد و دستگاه هاضمه، درمان خارش و برای مغز مفید است.
درختچه سریم: در بیابان تا حدود ۲ متر رشد می‌کند در برابر شوری و گرما بسیار مقاوم است. برای رفع تهوع و ویار بارداری مفید است.
سوتک: در زمین‌های کشاورزی رشد می‌کند. از ریشه آن استفاده می‌شود. به شکل هسته خرما و سیاه است. برای تقویت استخوان و معده و دندان مفید است. اگر دائم استفاده شود در سنین بالا پس از افتادن دندان‌ها دوباره به جای آن دندان درمی‌آید.
چلچلاوه یا مرو: در برخی کشورهای همسایه و حاشیه خلیج فارس رشد می‌کند. دارای گل سفیدرنگ و موسیلاژ است. از دانه‌های آن برای رفع عفونت و درمان سرماخوردگی و گلودرد و در ترکیبات چهارتخمه استفاده می‌شود. در فروردین در بین مزارع جو و گندم به‌دست می‌آید. دارای بوی بسیار خوش است و برای خوشبو کردن خانه به خصوص در هنگام نوروز از آن استفاده می‌کنند. بوی آن باعث دور شدن پشه و مگس می‌شود.
تیغنک: دارای گل‌های معطر که برای خوشبو کردن خانه استفاده می‌شود. مناسب برای بهبود درد معده و درمان نفخ نیز هست.
خیار گرگ (هندوانه ابوجهل، حنظل) : دارای میوه‌ای شبیه هندوانه ولی به شکل گرد و در ابعاد کوچک با مزه‌ای تلخ و برای درمان دیابت مفید است.
لوبیای دریایی (قلیا) : در مناطق گل‌ولای ساحلی و در شوره‌زارها در تمام قاره‌ها و در بخش‌های زیادی از جهان رشد می‌کند. در هندیجان در پهنه‌های گلی در زمین‌های شور ساحلی خلیج فارس در پاییز و اوایل زمستان دیده می‌شود. برای درمان کبدچرب و اختلالات گوارشی مفید است.
هلپه: در جنوب ایران در زمین‌های خشک و بایر رشد می‌کند. دارای خواص ضد باکتری و ضد قارچی و ضد التهابی است.
مشکورک: در نواحی جنوب غرب ایران در فصل بهار می‌روید. برای درمان مشکلات گوارشی و دلپیچه مفید است.
خوراک دام
گوش گاو، شودر (شبدر مثل یونجه)، گوش بره، علف نرمو، جوگیاه، کلاه گیاه، گل بی‌منت بارون، گل کُله، هی توم، شیرشیروک.
گیاهان متفرقه
گَدَک: درختچه‌ای کوچک شبیه منگک و کاکل که غیرخوراکی است و از چوب آن برای سوخت زمستان استفاده می‌شود.
کلونده: بوته‌ای که از چوبش برای سوخت استفاده می‌شود.
ترب گاو: کنار دریا و رودخانه و در مناطق مرطوب می‌روید. هیچ استفاده‌ای ندارد.
هَلورد: گیاهی مثل شوید دارای گل بنفش که از تخمش به عنوان طعمه برای ماهیگیری استفاده می‌شود.
علف بوگندو: بسیار بدبو است به طوری که اگر گاو اتفاقی آن را بخورد شیرش قابل استفاده نیست.
کرته: در هندیجان استفاده‌ای ندارد ولی در شمال و در سیستان و بلوچستان از آن جارو تهیه می‌شود.
اشدنگ (اشلنگ، اشننگ، اشنا) : گیاهی دارای گل‌های سفید با خاصیت صابونی که برای شستن لباس استفاده می‌شده است.
اسفند: درختچه ای حدود یک متر که اسفند از آن به دست می‌آید برای چشم‌زخم و ضدعفونی کردن فضا از آن استفاده می‌شود. دانه‌های سبز آن در صنایع‌دستی و تزئینی استفاده می‌شود.
انتهای پیام/
نظر شما